Hàng ngàn tấn xoài Pakistan đang thối rữa tại biên giới Iran. Trong khi đó, khối lượng giao dịch P2P của đồng Rial Iran trên các sàn crypto lại tăng vọt 40% trong tháng qua. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Context: Pakistan và Iran chia sẻ đường biên giới dài 900 km. Về mặt địa lý, họ là đối tác thương mại tự nhiên. Iran sở hữu nguồn dầu khí giá rẻ, Pakistan cần năng lượng và thị trường tiêu thụ. Thế nhưng, Mỹ đã áp đặt các lệnh trừng phạt lên Iran từ nhiều thập kỷ, khiến mọi giao dịch tài chính chính thức qua hệ thống ngân hàng (SWIFT) gần như bị cắt đứt. Các doanh nghiệp Pakistan buộc phải dùng đến hình thức trao đổi hàng hóa (barter) hoặc trung chuyển qua nước thứ ba. Chi phí giao dịch tăng vọt, rủi ro pháp lý chồng chất.
Đầu năm 2024, xung đột Iran với một số quốc gia trong khu vực bùng phát trở lại. Các cửa khẩu biên giới bị đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng. Hàng hóa Pakistan ùn ứ, thiệt hại ước tính lên tới 150 triệu USD chỉ riêng trong quý II. Cộng đồng doanh nghiệp Pakistan kêu gọi chấm dứt chiến tranh càng sớm càng tốt để khôi phục thương mại. Họ hy vọng một khi hòa bình trở lại, các lệnh trừng phạt có thể được nới lỏng, và dòng chảy hàng hóa cũng như năng lượng sẽ được tái lập.
Core Insight: Nhưng giới tài chính truyền thống đã thất bại trong việc cung cấp giải pháp thanh toán cho khu vực này. Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, các lệnh trừng phạt của Mỹ vẫn còn đó. Đây chính là điểm mù mà thị trường crypto có thể khai thác.
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Lượng stablecoin được gửi đến các sàn giao dịch tập trung từ địa chỉ IP Iran và Pakistan đã tăng 65% trong 6 tháng qua. Các doanh nghiệp Pakistan, thay vì chờ đợi hệ thống ngân hàng Mỹ cho phép, đang chuyển sang USDT và USDC để thanh toán hàng nhập khẩu từ Iran. Đường ống dẫn khí đốt có thể bị chặn, nhưng mạng lưới blockchain thì không.
Tôi đã chứng kiến điều tương tự trong giai đoạn DeFi Summer 2020. Khi đó, các trader châu Á sử dụng Tether để vượt qua rào cản kiểm soát vốn. Bây giờ, chính các quốc gia bị trừng phạt đang làm điều đó. Thanh khoản không biết đến biên giới, nó chỉ đi theo con đường có ít ma sát nhất.
Hãy xem xét một giao dịch cụ thể: Một doanh nghiệp Pakistan nhập khẩu dầu thô từ Iran. Thay vì mở LC qua ngân hàng (mất 2-3 tuần, phí 5-7% và bị từ chối nếu có liên quan đến Iran), họ có thể mua USDT trên sàn P2P, chuyển trực tiếp đến ví của đối tác Iran trong vòng 10 phút, phí dưới 0.1%. Đối tác Iran sau đó bán USDT lấy Rial trên thị trường chợ đen. Toàn bộ quy trình diễn ra ngoài hệ thống tài chính Mỹ. Đây là crypto ứng dụng vào đời thực, không phải đầu cơ.
Contrarian Angle: Phần lớn giới phân tích cho rằng các lệnh trừng phạt và chiến tranh sẽ làm suy yếu nền kinh tế Iran và Pakistan, đồng thời crypto chỉ là công cụ đầu cơ. Thực tế ngược lại. Chính chiến tranh và trừng phạt lại là động lực thúc đẩy áp dụng crypto như một kênh sinh tồn. Khi cánh cửa ngân hàng đóng sập, crypto trở thành cửa sổ duy nhất còn mở.
Tuy nhiên, rủi ro cũng song hành. USDC do Circle phát hành có thể đóng băng tài sản nếu bị yêu cầu bởi chính quyền Mỹ. Điều này đã xảy ra với Tornado Cash và các địa chỉ bị OFAC liệt kê. Nếu Mỹ siết chặt hơn nữa, Circle có thể buộc phải đóng băng các địa chỉ liên quan đến Iran. Lúc đó, doanh nghiệp Pakistan sử dụng USDC sẽ mất trắng. Đây là con dao hai lưỡi: crypto vừa giải phóng vừa mang rủi ro tập trung mới.
Một điểm mù khác: Các doanh nghiệp Pakistan đang sử dụng P2P và sàn phi tập trung (DEX) để giao dịch. Nhưng thanh khoản trên DEX cho các cặp giao dịch với Rial Iran là rất mỏng. Nếu khối lượng tăng đột biến, trượt giá (slippage) sẽ ăn mòn lợi nhuận. Thị trường luôn tìm đến nơi có thanh khoản sâu nhất, và hiện tại thanh khoản sâu nhất vẫn là USDT trên sàn tập trung. Điều này tạo ra sự phụ thuộc nguy hiểm vào các sàn như Binance hay Bybit, vốn cũng phải tuân thủ pháp luật Mỹ.
Takeaway: Chiến tranh Iran và các lệnh trừng phạt đã tạo ra một phòng thí nghiệm sống cho crypto. Nếu hòa bình quay trở lại, liệu Pakistan và Iran có quay lưng với crypto? Hay họ sẽ tiếp tục sử dụng nó như một lớp dự phòng cho hệ thống tài chính truyền thống? Câu trả lời nằm ở việc liệu các ngân hàng có chịu thay đổi hay không. Còn tôi, tôi sẽ theo dõi sát khối lượng stablecoin chảy vào các sàn P2P Iran và Pakistan. Đó là thước đo niềm tin vào một hệ thống không biên giới.