Khi Thị Trường Tăng, Đừng Quên Bài Học Từ Những ICO Rỗng Tuếch
Ngô Vĩnh
Tôi sẽ không bao giờ quên cái ngày tôi nhận được email mời tham gia đội ngũ cố vấn cho dự án “BitPet” – một ICO hứa hẹn cách mạng hóa thú cưng ảo trên blockchain. Phần thưởng là 50.000 token, trị giá lúc đó khoảng 75.000 USD. Tôi chỉ mới tốt nghiệp vài năm, làm Software Engineer tại một startup blockchain nhỏ ở New York. Một cơ hội “ngàn vàng” giữa cơn sốt ICO năm 2017. Nhưng khi tôi đọc whitepaper, trái tim tôi chùng xuống. Mã nguồn sao chép y hệt CryptoKitties, lộ trình phát triển sơ sài, đội ngũ ẩn danh. Tôi biết đó là một cái bẫy. Và tôi đã viết một bài phân tích trên Medium, cảnh báo cộng đồng. Bài viết có 12.000 lượt xem, giúp hơn 400 người tránh mất tiền. Nhưng điều khiến tôi day dứt là: có bao nhiêu người khác đã không may mắn đọc được bài viết của tôi? Câu hỏi đó đã thay đổi cuộc đời tôi.
Bảy năm sau, thị trường lại tăng. Bitcoin vượt 100.000 USD, ETF được phê duyệt, các tổ chức tài chính lớn đổ vào. Nhưng tôi thấy một sự lặp lại đáng sợ: những dự án không có sản phẩm thực, những đội ngũ vô danh, những lời hứa về lợi nhuận phi thực tế. Sự khác biệt duy nhất là bây giờ chúng được gọi là “Web3 game”, “Layer 2 giải pháp” hay “AI x Crypto”. Bản chất vẫn vậy: thiếu minh bạch, thiếu giáo dục. Tôi nhìn thấy nỗi đau của những người mới bước chân vào thị trường, bị cuốn theo FOMO mà không hiểu mình đang mua gì. Đó là lý do tôi thành lập CryptoEdu Foundation vào năm 2020 – một nền tảng giáo dục DeFi miễn phí. Tôi bỏ việc full-time, tự quay 40 video giải thích về Uniswap, Compound, MakerDAO. Trong 6 tháng, 8.500 học viên đăng ký. Không phải vì tôi giỏi marketing, mà vì mọi người thực sự khát kiến thức.
Có một khoảnh khắc mà tôi nhận ra rằng công nghệ có thể thay đổi cuộc sống, nhưng chỉ khi con người hiểu nó. Đó là khi một học viên – một nghệ sĩ đường phố ở Hà Nội – gửi cho tôi hình ảnh NFT đầu tiên của anh ấy được mint thành công qua StreetArt DAO. Tôi đã cùng 5 đồng nghiệp thành lập DAO đó vào tháng 3/2021, giúp các nghệ sĩ truyền thống mint NFT miễn phí. 250 nghệ sĩ, 800 NFT, 80 ETH doanh thu. Những con số đó không chỉ là giao dịch; đó là sự trao quyền. Nhưng tôi cũng chứng kiến mặt trái: những nghệ sĩ bị lừa bởi các dự án hứa hẹn “mint là giàu”. Họ mất tiền gas, mất niềm tin. Lỗi không phải ở công nghệ, mà ở sự thiếu hiểu biết. Rào cản lớn nhất với gaming NFT không phải là công nghệ; mà là các nhà phát hành truyền thống không thể tùy tiện mint đồ để vắt sữa game thủ nữa. Khi game thủ hiểu được tokenomics, họ sẽ không còn bị lừa bởi những lời hứa suông.
Gần đây, Uniswap V4 ra mắt với Hooks – biến DEX thành Lego lập trình được. Đây là một bước tiến kỹ thuật đáng kinh ngạc, nhưng mức độ phức tạp tăng vọt sẽ làm 90% developer nản lòng. Tôi đã audit code của một số Hooks mẫu; chúng có thể tạo ra những cạm bẫy tinh vi nếu không được hiểu đúng. Điều này càng khẳng định nhu cầu giáo dục chuyên sâu. Trong khi đó, chính quyền Hồng Kông cấp phép tài sản ảo – không phải để đón nhận đổi mới, mà để cướp vị trí của Singapore làm trung tâm tài chính châu Á. Họ tạo ra các quy định, nhưng thiếu một chương trình giáo dục công dân. Tôi đã tham gia soạn thảo “Nguyên tắc Giáo dục Blockchain cho Công dân” cho NYDFS – 12 module dạy về quyền riêng tư, rủi ro và cơ hội. Nhưng làm sao để những nguyên tắc đó đến được với người dân Hồng Kông, Việt Nam, hay bất cứ đâu?
Đây là góc nhìn phản trực giác của tôi: thị trường tăng không phải lúc để mua hết token, mà là lúc đầu tư vào kiến thức. Có một khoảnh khắc trong bear market 2022, khi tôi mở chuỗi livestream “Tâm lý đầu tư trong bear market”. Mỗi tuần, tôi tư vấn 1-1 cho hàng trăm người, giúp họ lập kế hoạch phục hồi. Cuối năm, tôi viết ebook “Vượt qua bão thị trường” – bán 5.000 bản, toàn bộ lợi nhuận 20 BTC dùng để hỗ trợ các dự án giáo dục ở châu Á. Tại sao? Bởi vì tôi tin rằng sự thật luôn chiến thắng, dù có mất bao lâu. Và sự thật là: blockchain có thể thay đổi thế giới, nhưng chỉ khi con người được trang bị kiến thức. Nếu không, chúng ta chỉ tái diễn vở kịch ICO 2017, nhưng với công nghệ tinh vi hơn.
Tôi muốn kết thúc bằng một câu hỏi: Bạn sẽ chọn trở thành người mua token hay người xây dựng tương lai? Trong cơn sốt thị trường, hãy dừng lại một chút. Học cách đọc một smart contract, hiểu tokenomics, nhận biết dấu hiệu lừa đảo. Đó là khoản đầu tư sinh lợi nhất. Bởi vì một cộng đồng được giáo dục sẽ không bao giờ bị lừa, và một cộng đồng mạnh mẽ sẽ tạo ra những dự án bền vững. Tôi đã thấy điều đó trong mắt đứa trẻ mỉm cười sau bài học đầu tiên về blockchain. Đó là lý do tôi viết. Đó là lý do bạn nên đọc.