Đằng sau mỗi Layer2 hứa hẹn "gas rẻ như cho" là một bài toán kinh tế mà ít ai dám nói: chi phí chứng minh ZK đang ngốn hết lợi nhuận của các operator. Tôi ngồi đây, nhìn vào bảng cân đối của một số dự án ZK Rollup hàng đầu, và thấy một con số khiến tôi giật mình: với mức gas hiện tại (khoảng 5-15 gwei), mỗi lần chứng minh một block trên Ethereum có thể tiêu tốn từ 500 đến 2.000 USD chỉ riêng chi phí tính toán. Nhân với hàng trăm block mỗi ngày, con số đó trở nên khủng khiếp.
Đây không phải là một cảnh báo lý thuyết. Tôi đã từng audit một giao thức DeFi nhỏ vào năm 2020 – Aave v1 – và phát hiện một lỗi logic trong hợp đồng flash loan. Khi đó, tôi nhận ra rằng đằng sau những lời hứa hẹn về hiệu quả, luôn có những điểm mù kỹ thuật mà thị trường tăng giá che giấu. Hôm nay, điểm mù đó chính là chi phí chứng minh ZK. Và nếu bạn nghĩ rằng các ZK Rollup đang "rẻ", thì bạn đã nhầm to. Câu chuyện thực sự nằm ở kinh tế học của việc vận hành một máy chứng minh.
Context: Tại sao lại là bây giờ?
Thị trường tăng giá 2024-2025 đã kéo hàng tỷ USD vào các hệ sinh thái Layer2. zkSync Era, StarkNet, Scroll, Linea – tất cả đều hứa hẹn "khả năng mở rộng vô hạn" với chi phí thấp. Nhưng sự thật phũ phàng: chi phí chứng minh ZK là một hàm số phức tạp phụ thuộc vào giá gas, độ phức tạp của hợp đồng, và số lượng giao dịch. Trong bull market, khi gas tăng cao, các operator ZK phải đốt tiền để duy trì tốc độ. Và khi bear market ập đến? Họ vẫn phải trả tiền cho phần cứng, nhưng doanh thu từ phí giao dịch giảm mạnh. Kết quả: một cuộc thanh lọc thầm lặng.
Tôi nhớ lại năm 2022, khi tôi viết series "Góc nhìn Layer2" so sánh Optimism và Arbitrum. Khi đó, tôi đã tự chạy node thử nghiệm và thấy rằng chi phí vận hành của các giải pháp optimistic rollup thấp hơn nhiều so với ZK. Nhưng các ZK Rollup lại được đầu tư ào ạt vì câu chuyện "bảo mật cao hơn". Giờ đây, chúng ta đang nhìn thấy hậu quả: các operator ZK đang chảy máu tiền, và nếu không có sự đổi mới về phần cứng hoặc giao thức, nhiều dự án sẽ không trụ được qua chu kỳ tiếp theo.
Core: Phân tích kỹ thuật – chi phí chứng minh được tính thế nào?
Để hiểu vấn đề, bạn cần biết một chút về cơ chế ZK. Mỗi giao dịch trên Layer2 được gom lại thành một block, và operator phải tạo ra một bằng chứng ZK (proof) để gửi lên Ethereum. Việc tạo proof này đòi hỏi tính toán song song trên GPU hoặc ASIC. Theo dữ liệu từ một số nhóm nghiên cứu công khai, chi phí tạo proof cho một block đơn giản (khoảng 100-200 giao dịch) là khoảng 0.5-2 USD khi gas ở mức thấp. Nhưng khi gas tăng lên 50 gwei, chi phí này có thể tăng gấp 10 lần do phải cạnh tranh tài nguyên tính toán.
Tôi đã từng có cơ hội nói chuyện với một kỹ sư tại StarkWare vào năm 2023. Anh ấy thừa nhận rằng chi phí vận hành cho một proposer (người tạo block) trên StarkNet là khoảng 10.000 USD mỗi tháng khi gas ổn định ở mức 20 gwei. Con số này nghe có vẻ nhỏ so với tổng vốn hóa, nhưng nếu thị trường giảm và phí giao dịch giảm, doanh thu từ phí có thể không đủ bù đắp. Thực tế, tôi đã tính thử: với giả sử mỗi block có 100 giao dịch, phí trung bình 0.01 USD mỗi giao dịch, doanh thu mỗi block là 1 USD. Nếu tạo proof mất 2 USD, operator đã lỗ 1 USD mỗi block. Với 1000 block mỗi ngày, lỗ 1000 USD mỗi ngày – đó là 30.000 USD mỗi tháng.
Đó là chưa kể đến chi phí phần cứng. Các máy chứng minh ZK yêu cầu GPU đắt tiền như NVIDIA A100 hoặc H100. Mỗi máy có giá từ 10.000 đến 30.000 USD. Một operator cần hàng chục máy để xử lý khối lượng giao dịch lớn. Và khi thị trường giảm, giá trị token của dự án giảm, các operator không thể bán token để trả chi phí vận hành. Họ phải dùng tiền mặt từ quỹ đầu tư. Và quỹ đầu tư sẽ không rót tiền mãi mãi nếu không thấy lợi nhuận.
Hãy nhìn vào zkSync Era: theo báo cáo tài chính công bố gần đây (tháng 10/2025), doanh thu từ phí giao dịch của họ chỉ đạt 2 triệu USD trong quý 3, trong khi chi phí chứng minh ước tính lên tới 8 triệu USD. Khoản lỗ 6 triệu USD này được bù đắp bằng tiền từ quỹ đầu tư, nhưng điều đó không bền vững. Tôi đã từng chứng kiến cảnh tương tự với các dự án ICO năm 2017 – họ đốt tiền mặt để duy trì hoạt động, và cuối cùng sụp đổ khi thị trường đảo chiều.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – ZK Rollup không phải là giải pháp rẻ nhất, mà là đắt nhất
Nhiều người nghĩ rằng ZK Rollup là tương lai vì tính bảo mật và tốc độ. Nhưng dựa trên kinh nghiệm audit và vận hành của tôi, tôi cho rằng chính chi phí chứng minh ZK đang tạo ra một rào cản gia nhập khủng khiếp, khiến cho chỉ những dự án có quỹ đầu tư khổng lồ mới có thể tồn tại. Điều này đi ngược lại tinh thần phi tập trung của blockchain. Optimistic rollup, dù chậm hơn, nhưng có chi phí vận hành thấp hơn nhiều vì không cần tạo proof phức tạp. Và trong một thị trường giảm, sự sống còn phụ thuộc vào khả năng quản lý chi phí, không phải công nghệ đỉnh cao.
— Root: Tranh luận về ZK Rollup – tôi đã thấy nhiều dự án ZK cố tình làm mờ chi phí này trong whitepaper của họ. Họ nhấn mạnh vào "bảo mật bằng toán học" nhưng lại im lặng về chi phí vận hành thực tế. Đây là một hình thức "gaslighting" kỹ thuật: khiến cộng đồng tin rằng công nghệ là miễn phí, trong khi thực tế ai đó phải trả tiền.
Một ví dụ cụ thể: dự án Scroll đã thử nghiệm một cơ chế "proof aggregation" để giảm chi phí, nhưng theo bài blog của họ, họ chỉ giảm được khoảng 30% chi phí. Trong khi đó, chi phí tổng thể vẫn quá cao để có thể cạnh tranh với các giải pháp tập trung như Polygon zkEVM (sử dụng công nghệ khác). Tôi đã phân tích mã nguồn của họ và thấy rằng việc aggregation làm tăng độ phức tạp của phần cứng, dẫn đến chi phí đầu tư ban đầu cao hơn.
— Đằng sau mỗi Layer2 có một "bài toán kinh tế" mà các nhà đầu tư bán lẻ thường bỏ qua. Họ chỉ nhìn vào TVL và số lượng giao dịch, nhưng không biết rằng operator đang đốt tiền để duy trì những con số đó. Khi quỹ đầu tư rút lui, những dự án không có doanh thu thực sẽ sụp đổ. Tôi đã thấy điều này xảy ra với nhiều dự án DeFi năm 2022, và bây giờ nó đang lặp lại với ZK Rollup.
Takeaway: Theo dõi tín hiệu nào tiếp theo?
Ba tháng tới sẽ là thời điểm then chốt. Hãy theo dõi các báo cáo tài chính của zkSync, StarkNet và Scroll. Nếu họ tiếp tục lỗ, khả năng cao họ sẽ phải tăng phí giao dịch, làm mất lợi thế cạnh tranh so với Optimism hay Arbitrum. Hoặc tệ hơn, họ có thể chuyển sang mô hình tập trung hóa để giảm chi phí – điều này sẽ phản bội lại giá trị cốt lõi của blockchain. Tôi đặt câu hỏi: liệu những người ủng hộ ZK có sẵn sàng chấp nhận một hệ thống "bảo mật cao nhưng tập trung" để giảm phí? Hay họ sẽ quay lưng lại với ZK Rollup và tìm kiếm các giải pháp thay thế? Câu trả lời sẽ định hình tương lai của toàn bộ hệ sinh thái Layer2. Hãy cùng chờ xem.