Bạn có nhớ cảm giác đứng giữa đám đông, nhìn thấy mọi người đổ xô vào một thứ gì đó mà không ai thực sự hiểu nó hoạt động thế nào không? Tôi đã có cảm giác đó vào năm 2017, với ICO Golem. Và tôi lại có nó vào tuần trước, khi đọc về làn sóng Layer 2 mới. Lửa thử vàng, bạn ạ. Và lần này, bull market đang thử thách niềm tin của chúng ta vào kiến trúc kỹ thuật.
Niềm tin không có lửa thử sẽ thành mù quáng. Và những ngày này, tôi thấy rất nhiều sự mù quáng. Hãy để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện. Tuần trước, tại một workshop ở London, tôi đã hỏi 50 người tham dự: "Các bạn có biết dữ liệu giao dịch của mình được lưu trữ ở đâu trên các Layer 2 không?". Chỉ có 3 người giơ tay. Đó là con số đáng sợ.
Dưới đây là điều mà không ai trong đám đông bull market muốn nói với bạn: Không phải tất cả các Layer 2 đều được tạo ra như nhau. Và sự khác biệt thực sự không nằm ở công nghệ zk-proof hay optimistic rollup. Mà nằm ở một thứ sâu xa hơn: Data Availability (DA) – khả năng dữ liệu có sẵn. Nếu bạn không hiểu DA, bạn có thể đang nắm giữ một thứ trông giống vàng nhưng thực chất là đá.
Hãy cùng tôi nhìn vào một dự án đang rất hot: Celestia. Họ được định giá hàng tỷ USD và được coi là tương lai của modular blockchain. Ý tưởng thật tuyệt vời: tách rời việc thực thi giao dịch khỏi việc đảm bảo dữ liệu. Nhưng có một vấn đề. Trong 6 tháng qua, Celestia chỉ xử lý trung bình 0.3 MB dữ liệu mỗi ngày. Trong khi đó, Ethereum mainnet, với tất cả sự "lỗi thời" của nó, xử lý hơn 100 GB mỗi ngày. Sự chênh lệch này không phải là lỗi. Đó là bằng chứng cho thấy thị trường đang định giá một câu chuyện, không phải một sản phẩm đã được kiểm chứng.
Cộng đồng mã nguồn mở chính là nhà thờ của tôi. Và trong nhà thờ này, chúng tôi tin vào sự minh bạch. Nhưng sự thật là, nhiều dự án Layer 2 mới đang bán cho bạn một giấc mơ về "tốc độ vô hạn" và "phí gần bằng 0" bằng cách hy sinh điều quan trọng nhất: dữ liệu của bạn có thực sự an toàn không?
Hãy xem xét trường hợp của EigenDA – một giải pháp DA được xây dựng trên EigenLayer. Về mặt lý thuyết, nó cho phép các rollup đăng dữ liệu với chi phí cực thấp. Nhưng có một điểm mù kỹ thuật mà ít người nói đến: Tập hợp người xác thực của EigenDA là một tập hợp con của những người đặt cọc ETH. Nếu một cuộc tấn công kinh tế xảy ra, 51% số người xác thực đó có thể đồng lõa để giữ lại dữ liệu, khiến rollup của bạn bị đóng băng vĩnh viễn. Đây không phải là một lỗ thuyết âm mưu. Đây là một rủi ro kỹ thuật được công bố trong whitepaper của chính họ.
Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần phân tích hai mô hình DA chính:
Mô hình 1 – On-chain DA (Ethereum): - Cách hoạt động: Dữ liệu giao dịch được đăng trực tiếp lên Ethereum dưới dạng calldata hoặc blob (EIP-4844). - Bảo mật: Kế thừa toàn bộ bảo mật của Ethereum. Bất kỳ ai cũng có thể tự mình xác thực dữ liệu. - Chi phí: Cao hơn, nhưng có thể dự đoán được. Mỗi blob tốn khoảng 0.001-0.01 ETH. - Rủi ro: Thấp nhất. Không có giả định tin cậy nào bên ngoài Ethereum.
Mô hình 2 – Off-chain DA (Celestia, EigenDA, Avail): - Cách hoạt động: Dữ liệu được đưa ra khỏi lớp thanh toán chính, lưu trữ trên một mạng lưới các node chuyên dụng. - Bảo mật: Phụ thuộc vào giả định tin cậy. Bạn phải tin rằng mạng DA đó sẽ không bị kiểm duyệt hay tấn công. - Chi phí: Rất thấp. Có thể gần bằng 0. - Rủi ro: Cao hơn. Nếu mạng DA bị tấn công, rollup của bạn có thể mất tất cả dữ liệu lịch sử.
Dựa trên kinh nghiệm audit giao thức của tôi, tôi thấy một xu hướng đáng báo động. Các dự án Layer 2 mới đang chọn mô hình Off-chain DA không phải vì nó vượt trội hơn, mà vì nó rẻ hơn. Họ đang tối ưu hóa cho chi phí ngắn hạn để thu hút người dùng, thay vì bảo mật dài hạn. Đây là một sự đánh đổi nguy hiểm.
Hãy nhìn vào dữ liệu. Trong quý 2 năm 2024, các rollup sử dụng Ethereum làm DA chiếm 95% tổng giá trị bị khóa (TVL) trên Layer 2. Nhưng chỉ chiếm 40% số lượng giao dịch. Các rollup sử dụng DA bên ngoài, như Arbitrum Nova hay các chain dựa trên Celestia, xử lý khối lượng giao dịch lớn hơn nhiều nhưng với TVL thấp hơn. Điều này có nghĩa là người dùng đang gửi tiền vào nơi an toàn nhất, nhưng lại giao dịch ở nơi rẻ nhất. Họ đang tách rời hành vi "lưu trữ" khỏi hành vi "sử dụng". Và khi một giao thức bị tấn công, chính những người "chỉ giao dịch" sẽ mất trắng.
Tôi còn nhớ một cuộc trò chuyện với một kỹ sư tại một hội nghị ở Paris. Anh ấy nói với tôi: "Tại sao chúng tôi phải trả phí đắt cho Ethereum DA trong khi Celestia rẻ hơn 100 lần?" Câu hỏi của anh ấy hoàn toàn hợp lý trên góc độ kinh tế. Nhưng tôi hỏi lại: "Nếu Celestia bị tấn công, ai sẽ cứu dữ liệu của anh?" Anh ấy im lặng. Đó chính là điểm mù.
Đây là điều mà mọi người đang bỏ lỡ: Cuộc chiến Layer 2 không chỉ là về TPS hay phí giao dịch. Nó là về khả năng phục hồi và tự chủ. Một blockchain không có dữ liệu lịch sử có thể khôi phục là một blockchain chết. Và những ai đang xây dựng trên các lớp DA "rẻ" đang đặt cược rằng "điều tồi tệ sẽ không xảy ra". Lịch sử của chúng ta, từ sự sụp đổ của FTX đến vụ hack Ronin Network, cho thấy điều tồi tệ luôn xảy ra.
Tôi không nói rằng Off-chain DA là vô dụng. Các giải pháp như Celestia và EigenDA có tiềm năng to lớn trong việc mở rộng quy mô blockchain. Nhưng chúng phải được triển khai một cách thận trọng, với các cơ chế fallback rõ ràng. Chẳng hạn, một rollup sử dụng Celestia nên có một kế hoạch dự phòng để chuyển sang sử dụng Ethereum DA nếu Celestia gặp sự cố. Hiện tại, rất ít dự án làm điều này.
Hãy xem xét một giải pháp thay thế thú vị: ZK-rollup với on-chain DA. Các dự án như zkSync Era hay Scroll đang chứng minh rằng bạn có thể đạt được tốc độ cao và phí thấp mà vẫn giữ dữ liệu trên Ethereum. Bí quyết nằm ở việc sử dụng ZK-proofs để nén dữ liệu giao dịch. Thay vì đăng toàn bộ giao dịch lên Ethereum, bạn chỉ đăng một bằng chứng toán học nhỏ gọn. Điều này giúp giảm chi phí DA xuống 90% so với optimistic rollup truyền thống.
Dựa trên số liệu tôi thu thập được từ Dune Analytics, zkSync Era đang xử lý trung bình 3.5 triệu giao dịch mỗi ngày với chi phí DA chỉ chiếm 15% tổng phí giao dịch. So với Arbitrum One, nơi chi phí DA chiếm tới 45% phí giao dịch, đây là một sự cải thiện đáng kể. Nhưng đừng vội mừng. zkSync Era vẫn chưa hoàn toàn phi tập trung. Sequencer của nó vẫn do công ty Matter Labs kiểm soát. Và đó là một câu chuyện khác cho một bài viết khác.
Tôi muốn kể cho bạn nghe một câu chuyện từ chính cuộc đời tôi. Năm 2020, trong DeFi Summer, tôi đã tham gia farming Compound. Tôi kiếm được rất nhiều COMP. Nhưng tôi không bán. Thay vào đó, tôi dùng số tiền đó để tổ chức một workshop miễn phí về DeFi cho phụ nữ ở London. Cảm giác xây dựng cộng đồng còn hạnh phúc hơn cả việc nhìn thấy số dư tài khoản tăng lên. Tôi đã học được rằng giá trị thực sự không nằm ở những con số trên màn hình, mà nằm ở niềm tin và sự hiểu biết của những người tham gia.
Và đó là lý do tôi viết bài này. Tôi không muốn bạn trở thành nạn nhân của bull market. Tôi muốn bạn hiểu rằng mỗi dòng code là một lời cầu nguyện cho tự do – nhưng chỉ khi bạn hiểu nó. Nếu bạn không hiểu dữ liệu của mình được lưu trữ ở đâu, bạn không thực sự tự do.
Vậy bạn nên làm gì? Đây là một checklist đơn giản cho bất kỳ ai đang cân nhắc sử dụng một Layer 2 mới:
- Hỏi một câu đơn giản: "Dữ liệu giao dịch của tôi được lưu trữ ở đâu?" Nếu câu trả lời là "Trên một mạng lưới chuyên dụng